Afet, Kayıp ve Travmatik Olaylar Sonrası Ebeveynler İçin Öneriler

Deprem, sel, yangın, terör olayları gibi afetlerin en çok etkilediği gruplardan biri çocuklardır.

Afetten tüm çocuklar aynı derecede etkilenmez. Yaşanılan sorunların çocuğun önceki deneyimlerine, afeti nasıl algıladığına, afetle olan ilişkisine, afetin özelliklerine ve ortaya çıkan yıkıma bağlıdır. Afet ve travma sonrasında her çocukta ruh sağlığı sorunlarının olması beklenmez. Araştırmalar büyük ölçekli felaketler sonrasında, yetişkinlerde olduğu gibi, çocuklarda da toparlanma oranının oldukça yüksek olduğunu göstermektedir.

Genelde çocukların afetle ilişkili tepkileri şu faktörlere bağlıdır:

• Etkilenen alana yakınlık(ölüm ve yaralanma tepkisine yakınlığı)
• Ailenin tepkisi
• Kayıp derecesi (ÅŸiddeti)
• Kız ya da erkek çocuk olma
• Yaşı
• Afetle ilgili konuları tanıması, farkındalığı
• Kendisinin veya yakınlarının yaralanması
• ArkadaÅŸ veya baÅŸka bir yakınının yaralandığına öldüğüne ÅŸahit olma
• Mal kaybı
• Aile iliÅŸkilerinin ve alışılan düzenin bozulması
• Daha önceden mevcut fiziksel veya ruhsal sıkıntıları

Peki çocukların afete maruz kalması ne gibi tepkileri ortaya çıkarır?

Çocuğun bir afeti yaşaması, çeşitli travmalara maruz kalması günlük düzenin bozulması anlamına da gelir. Hem dışarıda hem çocuğun zihinsel dünyasına değişimler yaşanması yüksek bir olasılıktır. Çocuk annesinden, babasından veya kim bakıyorsa ondan ayrılmakta zorlanır. Gece uykularının bozulması ve kabuslar oldukça sık görülür. Sebebi belli olmayan mide bulantısı, karın ağrısı, kusma, baş ağrısı gibi şikayetler ortaya çıkabilir. Huy değişiklikleri (ağlama, sızlanma, içe kapanma, sinirlilik, saldırganlık gibi) olabilir. Gelişme dönemi sekteye uğrayabilir. Afeti hatırlatan her şeye bir korku ve kaçınma gelişebilir. Eğer yaşanan durumu hatalı algılarsa kendi suçu olduğuna inanabilir. Oyunlarında yaşadığı afet ve travmayı oynar, yeni roller geliştirir.

Bu belirtiler ‘normal’ mi?

Çocuğun dengeli ve düzenli dünyasından bahsetmiştik. Ama birden engellenemeyen ve kontrol edilemeyen bir şekilde bu dünya bozuldu. Ani olan bu değişikliğin anormal olduğunu kabul edersek, çocuğun verdiği tepkileri bir süre normal kabul edebiliriz. Yaklaşık 1-2 ay kadar belirtilen tepkiler sürebilir.

Neler yapabiliriz? Çocuğuma nasıl yardımcı olabilirim?

En önemlisi yapacağınız çalışmalarda çocuğunuzun yaşı, cinsiyeti ve gelişim düzeyini ön plana almanız olacaktır. Çocuğunuzu en iyi siz tanıyorsunuz, birebir önerileri uygulamak yerine, çocuğunuza en uygun şekilde uyarlayabilirsiniz. Çocuğunuzun korkularını, kaygılarını ve mutsuzluk kaynaklarını öğrenerek işe başlayın.

• Olayı, yaÅŸananları, sonuçları anlatın.
• Yarın için, yalnız kalmayacağı için, her ÅŸeyin düzeleceÄŸine dair güvence verin.
• EÄŸer gerekiyorsa her gün, ve o istedikçe her zaman açıklamalarınızı yapın, sarılın, yalnız bırakmayın.
• KonuÅŸması için zaman ve fırsat yaratın. Resim yapın, hikayeler yaratın, oyunlar oynayın.
• Kabus gördüğünde onu dinleyin, güvenli ve sıcak bir ortamda uyumasını saÄŸlayın.
• Siz de neler yaÅŸadığınızı, üzüntünüzü, umudunuzu ve beklentilerinizi onunla paylaşın.
• Afetlere karşı bilinçlendirin. Neler yapılır, nasıl korunmalı?
• Olayın onun suçu olmadığını tekrarlayın.

Uzun süre geçti ama çocuğumda bir düzelme olmadı?

Çocuk, afet ve travma sonrasında çok şiddetli tepkiler gösteriyor ve değişiklikler yaşıyorsa beklemeden en kısa zamanda bir ruh sağlığı çalışanına götürmeniz gerekir. Ama ara sıra ortaya çıkan ve hayatınızı çok etkilemeyen belirtileri için ‘önerileri’ uygulayabilirsiniz. 

Yararlanılan Kaynaklar

1. Pynoos RS, Nader K. Mental health disturbances in children exposed to disaster: preventive intervention strategies. In: Goldston S, Yaker J, Heinicke C, Pynoos RS, eds. Preventing Mental Health Disturbances in Childhood. Washington, DC: American Psychiatric Press; 1990:211-234
2. Saylor CF. Introduction: Children and Disasters: Clinical and Research Issues. In: Saylor CF, ed. Children and Disasters. New York. NY: Plenum Press; 1993:1-10
3. http://mentalhealth.samhsa.gov/
4. http://www.psikolog.org.tr
5. Türk Kızılay Derneği Psikososyal Birimi kitap ve broşürleri
6. Dr. Işık KARAKAYA, Dr. Belma AĞAOĞLU, Dr. Ayşen COŞKUN, Dr. Şahika G. ŞİŞMANLAR, Dr. Özlem YILDIZ ÖC
   ‘Marmara Depreminden Üç Buçuk Yıl Sonra Ergenlerde TSSB, Depresyon ve Anksiyete Belirtileri’.  Türk Psikiyatri Dergisi 2004; 15(4): 257-263

Uzman Psikolog Meltem Özcüler